Kadın sporcuları kırılganlaştıran şey menstrüasyon mu, yoksa menstrüasyonu konuşulamaz ve görünmez kılan spor kültürü mü?
Sporda hakim olan “menstrüel kırılganlık” mitine göre kadınlar menstruasyon dönemlerinde fiziksel olarak zayıflıyor, enerji kaybediyor ve yoğun spor yüklenmelerine gereken yanıtı vermiyor. Sporculuk yıllarımda zaman zaman bu kırılganlık hissini yaşadığımı düşünürdüm. Menstrüasyon dönemlerimde antrenmanların önemli bir bölümünü soyunma odasında geçirir, döngümün yarış günlerine denk gelmesinden endişe duyardım. Ancak geriye dönüp baktığımda asıl sorunun menstruasyonun kendisinden çok, bu deneyimi nasıl yöneteceğimi bilmemek, konuşamamak ve destek alamamak olduğunu görüyorum.
Kadın sporcular uzun yıllar boyunca performanslarını etkileyen menstruasyon deneyimlerini çoğu zaman sessizce yaşamak zorunda bırakıldılar. Adet sancılarıyla yarışan, yoğun kanama nedeniyle antrenmanını değiştiren ya da menstruasyonun performansını nasıl etkilediğini merak eden birçok sporcu için bu konu sporun görünmeyen gerçeklerinden biriydi. Ancak son yıllarda bu sessizliğin çok çok sınırlı bir toplulukta dahi olsa yavaş yavaş kırılmaya başlandığına tanık oluyoruz. Menstruasyon artık yalnızca bireysel bir deneyim olarak değil, sporun uzun süre görmezden geldiği bir konu olarak tartışılıyor. Uluslararası federasyonlar, olimpik kuruluşlar, kulüpler ve spor bilimciler menstruasyonun yalnızca bir sağlık meselesi olmadığını; güvenli spor ortamları, sporcu sağlığı ve toplumsal cinsiyet eşitliğiyle doğrudan ilişkili olduğunu kabul ediyor.
Menstruel kırılganlık mitinin yarattığı sessizliğin ilk olarak bilim dünyasında kırıldığını görüyorum. Uzun yıllar araştırmaların temel sorusu “Menstrüel döngü performansı etkiliyor mu?” oldu. Elbette bu soru hâlâ önemli. Ancak feminist spor bilimciler ve kadın sporcu sağlığı araştırmacıları bugün başka bir sorunun da peşindeler: “Spor kurumları menstruasyon yaşayan sporcuları nasıl daha iyi destekleyebilir?” Son yıllarda ortaya çıkan menstruasyon politikaları da tam olarak bu sorunun ürünü.
Bu politikanın ortaya çıkışını anlamak için ise biraz geriye gitmek gerekiyor. İskoçya’nın 2021 yılında ücretsiz menstrüel ürünlere erişimi yasal bir hak olarak tanıyan ilk ülke hâline gelmesi, menstruasyona ilişkin toplumsal algıların değişmeye başladığını gösteren önemli bir dönüm noktasıydı. Menstruasyonun kamusal alanda daha görünür ve konuşulabilir hâle geldiği bu dönemde, Chloe Maclean ve çalışma arkadaşları İskoç kadın karatecilerin menstruasyon deneyimlerini araştırdılar. 2026 yılında yayımlanan bu çalışma, daha sonra geliştirilecek menstrüasyon molası politikasının da önemli dayanaklarından biri oldu.
Neden karate? Karate, menstruasyonun müzakere edilmesi açısından bazı özgül zorluklar barındırıyor. Beyaz karate kıyafetleri olası bir kan sızıntısını görünür hâle getirebiliyor. Ayrıca karate çoğu zaman karma cinsiyetli ortamlarda yapılıyor ve kadınlar menstruasyonun hâlâ konuşulmasının zor olduğu sosyal bağlamlarda spor yapıyorlar.
Araştırmayı okurken insanın aklında şu soru beliriyor: Kadın karateciler gerçekten menstruasyonla mı mücadele ediyor, yoksa menstruasyonun görünür olma ihtimaliyle mi? Katılımcılar sürekli sızıntı kontrolü yaptıklarını, yedek kıyafet taşıdıklarını, antrenman sırasında tuvalete gitmeyi planladıklarını ve menstruasyonlarının erkekler tarafından fark edilmemesi için çaba harcadıklarını anlatıyorlar. Yani ciddi bir zihinsel ve duygusal emek de harcıyorlar. Menstrüasyon normaldir; ancak görünmemelidir. Doğaldır; ancak konuşulmamalıdır. Sağlıklıdır; ancak gizlenmelidir.
Araştırmanın en çarpıcı bulgularından biri de kadınların menstrüasyonu aynı anda hem normal hem de utanç verici olarak tanımlamaları. Birçok kadın adet görmenin doğal bir süreç olduğunu söylerken, beyaz karate kıyafetinde kan görülmesi durumunda ölümüne utanacağını ifade ediyor. Araştırmacılar bu çelişkiyi anlamak için antropolog Mary Douglas’ın “kir” kavramına başvuruyorlar. Douglas’a göre kir, şeylerin doğasında bulunan bir özellik değildir. Çamur bahçede sorun yaratmaz; ancak yemek tabağına düştüğünde kir olarak görülür. Çünkü bulunduğu yerin düzenini bozar. Karate bağlamında da kanın kendisi sorun değildir. Yaralanma sonucu akan kan sporun doğal bir parçası olarak kabul edilebilir. Ancak menstrüel kan beyaz karate kıyafetinde görünür olduğunda, yalnızca biyolojik bir sıvı olmaktan çıkar ve “yanlış yerde” görünen bir şeye dönüşür. Karateciler de menstrüasyondan değil, menstrüasyonun görünür hâle gelmesinden utanırlar.
Bu araştırmanın bulgularından hareketle Karate Scotland tarafından geliştirilen menstrüasyon molası politikası, sporculara ihtiyaç duyduklarında kısa bir mola talep etme hakkı tanıyor. Ancak meselenin önemi bundan çok daha büyük. Çünkü bu düzenleme, kadın sporcuların yaşadığı utanç, kaygı ve görünürlük baskısını tanıyor; yıllardır bireysel olarak yönetmek zorunda kaldıkları bir durumu kurumsal bir sorumluluk olarak kabul ediyor.
Belki de bu politikanın en önemli yanı, kadın sporcuların deneyimlerini ilk kez yarışma kurallarını değiştirecek kadar önemli görmesidir. Bu nedenle söz konusu düzenleme yalnızca bir menstrüasyon politikası değil, kadınların bilgi ve deneyimlerinin kurumsal olarak tanınmasının da somut bir örneğidir.
Yazının başındaki soruya dönersem; kadın sporcuları kırılganlaştıran şey çoğu zaman menstrüasyonun kendisi değil, menstrüasyonu sessizlik, utanç ve görünmezlik içinde yaşamaya zorlayan spor kültürü. Bugün değişmeye başlayan şey, sporun kadın bedenlerini ve kadınların deneyimlerini ciddiye almaya başlaması. Belki de asıl umut verici olan da bu.
Chloe Maclean (2026). Disgusting, weak and empowering: The meanings that Scottish female karate practitioners attach to menstruation. International Review for the Sociology of Sport, 61(1), 43–59.,
Mestrual Break Policy in Karate Scotland: https://www.uws.ac.uk/news/introduction-of-menstrual-break-policy-in-karate-is-a-sporting-first/
